علائم ضعف سیستم ایمنی بدن، چگونه بفهمیم بدنمان در خطر است؟

شایع‌ترین علائم ضعف سیستم ایمنی بدن

شایع‌ترین علائمی که نشان می‌دهند سیستم ایمنی بدن به درستی عمل نمی‌کند، عبارتند از:

• عفونت‌های مکرر، طولانی یا سخت‌درمان
• خستگی مفرط و مداوم
• مشکلات گوارشی مزمن
• تاخیر در بهبود زخم‌ها
• درد و التهاب مفاصل یا عضلات
• مشکلات پوست و مو
• کبودی یا خونریزی آسان
• تب‌های مکرر یا خفیف
• حساسیت شدید به نور خورشید
• ریزش موی سکه‌ای
• تورم غدد لنفاوی
• تغییر وزن ناگهانی
• بی‌حسی یا گزگز در دست‌ها و پاها

نشانه‌های هشداردهنده ضعف سیستم ایمنی در بزرگسالان

ضعف سیستم ایمنی در بزرگسالان می‌تواند با نشانه‌های مختلفی همراه باشد که از عفونت‌های مکرر تا تغییرات در پوست و سطح انرژی متغیر است. برای پیشگیری از ضعف سیستم ایمنی می‌توان از انواع قرص تقویت سیستم ایمنی استفاده کرد. مهم‌ترین نشانه‌های هشداردهنده عبارتند از:

۱. عفونت‌های مکرر و مقاوم

یکی از شایع‌ترین نشانه‌های ضعف سیستم ایمنی، ابتلا به عفونت‌هایی است که تعداد آن‌ها زیاد است، طولانی‌تر از حد معمول هستند یا به درمان سخت پاسخ می‌دهند. این موارد شامل:

• نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک بیش از دو بار در سال برای بزرگسالان.
• ابتلا به ذات‌الریه (پنومونی) بیش از یک بار.
• عفونت‌های مزمن سینوسی یا بیش از چهار بار عفونت گوش در سال.
• عفونت‌های مکرر پوستی، برونشیت یا مننژیت.

۲. خستگی مفرط

احساس خستگی شدید، مشابه حالتی که در زمان ابتلا به آنفولانزا تجربه می‌شود، می‌تواند نشانه‌ای از درگیر بودن سیستم دفاعی بدن باشد. در این حالت، معمولا استراحت و خواب تاثیر چندانی در بهبود سطح انرژی ندارد. با مصرف قرص انرژی زا نیز تا حدی می‌توان انرژی اولیه را باز گرداند اما نیاز به تقویت سیستم ایمنی بدن است.

۳. مشکلات گوارشی

از آنجایی که سیستم ایمنی می‌تواند به پوشش دستگاه گوارش آسیب بزند، علائم زیر ممکن است هنگام ضعیف بودن سیستم ایمنی بروز کند:

• اسهال مداوم که بیش از ۲ تا ۴ هفته طول بکشد.
• یبوست مزمن (مدفوع سفت یا تکه‌تکه شبیه به گلوله‌های کوچک).
• نفخ، گاز معده، گرفتگی شکم و از دست دادن اشتها.

۴. مشکلات پوست و مو

پوست اولین سد دفاعی بدن است و عملکرد سیستم ایمنی بدن می‌تواند وضعیت آن را تحت تاثیر قرار دهد. این نشانه‌ها عبارتند از:

• بثورات پوستی (راش): جوش‌های خارش‌دار، قرمز یا دردناک که بهبود نمی‌یابند.
• لکه‌های پوستی: ظاهر شدن لکه‌های سفید (ناشی از حمله به سلول‌های رنگدانه) یا زرد شدن پوست و چشم‌ها (یرقان).
• ریزش موی سکه‌ای: حمله سیستم ایمنی به فولیکول‌های مو که منجر به از دست دادن مو در سر یا سایر بخش‌های بدن می‌شود.
• کندی در بهبود زخم‌ها و کبودی یا خونریزی آسان.

۵. دردهای مفصلی و تب خفیف

التهاب ناشی از فعالیت بیش از حد یا نادرست سیستم ایمنی می‌تواند منجر به درد، سفتی یا تورم مفاصل شود که معمولا صبح‌ها شدیدتر است. همچنین، داشتن تب خفیف دائمی یا دمای بدن بالاتر از حد نرمال می‌تواند نشانه تلاش بدن برای مبارزه با یک عفونت در حال ظهور یا شعله‌ور شدن یک بیماری خودایمنی باشد.

۶. حساسیت به دما و نور

• سردی دست‌ها: التهاب رگ‌های خونی می‌تواند گرم نگه داشتن انگشتان دست و پا را دشوار کند و باعث تغییر رنگ آن‌ها به سفید یا آبی در سرما شود.
• حساسیت به خورشید: واکنش‌های آلرژیک به اشعه UV که منجر به تاول، بثورات پوستی یا حتی سردرد و حالت تهوع پس از قرار گرفتن در معرض آفتاب می‌شود.

۷. نشانه‌های عصبی و سایر موارد

• بی‌حسی و گزگز: احساس سوزن‌سوزن شدن در دست‌ها و پاها که ممکن است ناشی از حمله بدن به اعصاب باشد.
• تغییر وزن ناگهانی: کاهش یا افزایش وزن بدون تغییر در رژیم غذایی یا فعالیت بدنی که ممکن است به دلیل آسیب به غده تیروئید باشد.
• مشکل در بلع: احساس گیر کردن غذا در گلو یا قفسه سینه.
• تورم غدد لنفاوی در گردن، زیر بغل یا کشاله ران.

نکته مهم: این علائم می‌توانند دلایل پزشکی دیگری نیز داشته باشند. برای تشخیص دقیق، مراجعه به پزشک و انجام آزمایش‌های خون مانند شمارش کامل گلبول‌های سفید و تست آنتی‌بادی، ضروری است.

علائم ضعف سیستم ایمنی بدن در کودکان

ضعف سیستم ایمنی در کودکان می‌تواند از طریق نشانه‌های جسمی و رفتاری مختلفی خود را نشان دهد. مهم‌ترین علائم هشداردهنده در کودکان عبارتند از:

• کودکان به‌طور معمول ۳ تا ۴ بار در سال سرما می‌خورند، اما دفعات بیشتر از این می‌تواند نشانه ضعف سیستم ایمنی باشد.
• ابتلا به ۴ مورد یا بیشتر عفونت گوش در یک سال، ۲ مورد یا بیشتر سینوزیت جدی یا ۲ بار ابتلا به ذات‌الریه (پنومونی) در سال.
• زمانی که آنتی‌بیوتیک‌ها پس از دو ماه مصرف تاثیر کمی دارند یا کودک برای بهبود عفونت به آنتی‌بیوتیک‌های وریدی نیاز پیدا می‌کند.
• عفونت قارچی دهان (برفک) که برطرف نمی‌شود.
• اسهالی که بیش از ۲ تا ۴ هفته طول بکشد.
• مدفوع سفت (شبیه به گلوله‌های کوچک) یا گاز معده زیاد و گرفتگی شکم.
• کودک سریع‌تر از همسالانش خسته می‌شود.
• بیشتر وقت خود را به نشستن و بی‌حالی می‌گذراند و توان کافی برای دویدن و بازی طولانی ندارد.
• زخم‌ها و بریدگی‌های کوچک زمان زیادی برای ترمیم نیاز دارند.
•  بدن کودک با کوچک‌ترین ضربه‌ای دچار کبودی یا خونریزی می‌شود.
• بروز اگزماهای شدید یا عفونت‌های پوستی مکرر.
• در موارد جدی‌تر مانند بیماری‌های نقص ایمنی اولیه، ممکن است رشد فیزیکی کودک تحت تاثیر قرار گیرد. این موضوع به صورت تاخیر در رشد یا عدم وزن‌گیری مناسب در دوران نوزادی و کودکی مشاهده می‌شود.
• بزرگ شدن غدد در ناحیه گردن یا زیر بغل.
• بزرگ شدن طحال که در معاینات پزشکی تشخیص داده می‌شود.
• التهاب ارگان‌های داخلی مانند التهاب کبد.

نکته مهم: وجود تنها یکی از این علائم لزوما به معنای نقص ایمنی نیست، اما اگر کودکی چندین نشانه را به‌طور هم‌زمان یا مکرر نشان دهد، توصیه می‌شود به یک متخصص اطفال مراجعه کنید.

چرا سیستم ایمنی ضعیف می‌شود؟

سیستم ایمنی بدن به دلایل مختلفی ممکن است دچار ضعف یا اختلال شود. این دلایل به دو دسته کلی عوامل اولیه (ژنتیکی) و عوامل ثانویه (محیطی و اکتسابی) تقسیم می‌شوند:

۱. عوامل ژنتیکی و وراثتی (نقص ایمنی اولیه)

برخی از افراد با سیستم ایمنی ضعیف متولد می‌شوند. این اختلالات که به نام بیماری‌های نقص ایمنی اولیه (PIDD) شناخته می‌شوند، ناشی از تغییرات یا جهش‌های ژنتیکی در DNA هستند.

• وراثت: این نقص‌ها معمولا از طریق والدین به فرزندان منتقل می‌شوند.
• اختلال در گلبول‌های سفید: در این حالت، بدن یا گلبول‌های سفید کافی تولید نمی‌کند و یا این سلول‌ها عملکرد درستی ندارند.

۲. بیماری‌ها و شرایط پزشکی (نقص ایمنی ثانویه)

این دسته که بسیار شایع‌تر است، زمانی رخ می‌دهد که یک عامل خارجی یا یک بیماری دیگر، سیستم ایمنی سالم را ضعیف کند.

• عفونت‌های ویروسی: بیماری‌هایی مانند HIV به طور مستقیم به سلول‌های ایمنی حمله کرده و آن‌ها را از بین می‌برند.
• سرطان‌ها: سرطان‌هایی مانند لوسمی (سرطان خون) یا لنفوم با رشد در مغز استخوان، مانع از تولید گلبول‌های سفید سالم می‌شوند.
• بیماری‌های خودایمنی: در شرایطی مثل دیابت نوع ۱، لوپوس یا آرتریت روماتوئید، سیستم ایمنی به اشتباه به سلول‌های خودی حمله کرده و دچار اختلال می‌شود.

۳. داروها و درمان‌های پزشکی

برخی درمان‌ها برای بیماری‌های جدی، به ناچار سیستم ایمنی را ضعیف می‌کنند:

• شیمی‌درمانی: داروهای سرطان به سلول‌هایی که سریع تکثیر می‌شوند حمله می‌کنند که شامل سلول‌های ایمنی هم می‌شود.
• کورتیکواستروئیدها: مصرف طولانی‌مدت داروهای استروئیدی می‌تواند پاسخ ایمنی بدن را سرکوب کند.
• داروهای سرکوب‌کننده ایمنی: که معمولا برای جلوگیری از رد پیوند عضو یا درمان بیماری‌های خودایمنی تجویز می‌شوند.

۴. عوامل سبک زندگی و محیطی

بسیاری از عادات روزمره می‌توانند به تدریج توان دفاعی بدن را کاهش دهند:

• سو تغذیه: شایع‌ترین دلیل ضعف ایمنی در جهان، کمبود پروتئین و ریزمغذی‌هایی مانند ویتامین D است. مصرف بیش از حد غذاهای ناسالم نیز در کودکان منجر به اختلال در هضم و تضعیف ایمنی می‌شود.
• کمبود خواب: خواب ناکافی توانایی بدن برای مبارزه با بیماری‌ها را کاهش می‌دهد.
• استرس: فشارهای عصبی و استرس مداوم می‌توانند عملکرد سیستم ایمنی را مختل کنند.
• دخانیات و الکل: مصرف تنباکو ریسک ابتلا به بیماری‌هایی که به سیستم ایمنی آسیب می‌زنند را افزایش می‌دهد.
• چاقی مفرط: داشتن شاخص توده بدنی (BMI) بالاتر از ۳۰ با عملکرد ضعیف‌تر سیستم ایمنی مرتبط است.
• عدم تحرک: ورزش نکردن و نداشتن فعالیت بدنی کافی، بدن را در برابر بیماری‌ها آسیب‌پذیرتر می‌کند.

سیستم ایمنی ضعیف باعث چه بیماری‌هایی می‌شود؟

ضعف سیستم ایمنی بدن می‌تواند طیف گسترده‌ای از مشکلات سلامتی، از عفونت‌های ساده تا بیماری‌های مزمن و تهدیدکننده زندگی را ایجاد کند. این وضعیت می‌تواند منجر به بروز یا تشدید بیماری‌های زیر شود:

• ابتلا به ذات‌الریه (پنومونی)، برونشیت، و عفونت‌های مزمن سینوسی.
• ابتلا بیش از حد به عفونت‌های گوش و پوست در سال.
• بیماری‌هایی که افراد با سیستم ایمنی سالم معمولا به آن‌ها مبتلا نمی‌شوند، مانند برفک دهانی مداوم (عفونت قارچی)، مننژیت، یا انواع خاصی از عفونت‌های ریوی و کبدی.
• دیابت نوع ۱.
• لوپوس، بیماری که به بافت‌های مختلف از جمله ریه، کلیه و پوست آسیب می‌زند.
• آرتریت روماتوئید که باعث التهاب، درد و تغییر شکل مفاصل می‌شود.
• بیماری‌های دیگر مانند ام‌اس (MS)، پسوریازیس و بیماری سلیاک.
• اسهال و یبوست مزمن.
• التهاب اندام‌های داخلی مانند التهاب کبد (هپاتیت خودایمنی) یا آسیب به لوله‌های گوارشی.
• سرطان‌های خون مانند لوسمی و لنفوم.
• سایر بدخیمی‌هایی که در اثر ناتوانی بدن در کنترل سلول‌های سرطانی رشد می‌کنند.
• بیماری‌های خونی مانند کم‌خونی (آنمی) یا کاهش پلاکت‌های خون که منجر به خونریزی و کبودی آسان می‌شود.
• تاخیر در رشد کودکان، ضعف سیستم ایمنی می‌تواند منجر به تاخیر در رشد فیزیکی و عدم وزن‌گیری مناسب شود.

عوارض جدی و تهدیدکننده زندگی

• سپیس (Sepsis): یک پاسخ التهابی شدید به عفونت که می‌تواند منجر به نارسایی اندام‌ها و مرگ شود.
• آسیب دائمی به اندام‌ها: عفونت‌های مکرر و التهاب ناشی از ضعف ایمنی می‌تواند به قلب، ریه‌ها و سیستم عصبی آسیب همیشگی وارد کند.

تشخیص ضعف سیستم ایمنی بدن

برای تشخیص ضعف سیستم ایمنی، پزشکان از ترکیبی از بررسی‌های بالینی (تاریخچه پزشکی و معاینه فیزیکی) و آزمایش‌های پاراکلینیکی (آزمایشگاهی و تصویربرداری) استفاده می‌کنند. مراحل و روش‌های اصلی تشخیص عبارتند از:

۱. بررسی‌های بالینی و تاریخچه پزشکی

اولین قدم برای تشخیص، بررسی دقیق وضعیت بیمار توسط پزشک است:

• بررسی تاریخچه پزشکی: از آنجا که بسیاری از اختلالات ایمنی ریشه ژنتیکی دارند، بررسی سابقه خانوادگی بسیار حیاتی است. پزشک درباره دفعات، شدت و مدت زمان عفونت‌ها و همچنین نحوه پاسخ بدن به آنتی‌بیوتیک‌ها سوال می‌کند.
• معاینه فیزیکی: پزشک به دنبال نشانه‌های فیزیکی مانند تورم غدد لنفاوی، بزرگ شدن طحال یا کبد، و نشانه‌های عفونت در گوش، سینوس‌ها یا پوست می‌گردد.

۲. آزمایش‌های خون (رایج‌ترین روش پاراکلینیکی)

آزمایش خون ابزار اصلی برای سنجش عملکرد سیستم ایمنی است:

• شمارش کامل خون (CBC): آزمایش خون تعداد سلول‌های دفاعی از جمله گلبول‌های سفید را اندازه‌گیری می‌کند. کمبود این سلول‌ها می‌تواند نشان‌دهنده نقص ایمنی باشد.
• تست آنتی‌بادی (ایمونوگلوبولین): اندازه‌گیری سطح پروتئین‌هایی مانند IgG، IgA و IgM در خون که وظیفه مبارزه با عفونت‌ها را بر عهده دارند.
• تست سیستم مکمل (Complement Test): بررسی سطح پروتئین‌های خاصی در خون مانند پروتئین C3 که به سلول‌های ایمنی در نابودی میکروب‌ها کمک می‌کنند.
• فلوسیتومتری (Flow Cytometry): روشی پیشرفته برای شمارش و شناسایی دقیق انواع مختلف سلول‌های ایمنی (مانند سلول‌های T و B).

۳. آزمایش‌های تخصصی و بیوپسی

اگر آزمایش‌های اولیه کافی نباشد، پزشک ممکن است موارد زیر را تجویز کند:

• بیوپسی (نمونه‌برداری): برداشتن نمونه کوچکی از بافت مغز استخوان، غدد لنفاوی یا کبد برای بررسی تولید و عملکرد سلول‌های ایمنی در منبع تولید آن‌ها.
• تست‌های ژنتیکی: برای شناسایی جهش‌های ژنتیکی خاص که منجر به بیماری‌های نقص ایمنی اولیه (PIDD) می‌شوند.
• تست پوستی آنتی‌ژن: تزریق مقدار کمی از یک ماده (آنتی‌ژن) زیر پوست برای دیدن واکنش سیستم ایمنی به آن.
• تست HIV: برای بررسی وجود ویروسی که به طور مستقیم سیستم ایمنی را ضعیف می‌کند.

۴. تصویربرداری

روش‌های تصویربرداری برای شناسایی عفونت‌های پنهان یا عوارض ناشی از ضعف ایمنی در اندام‌های داخلی استفاده می‌شوند:

• رادیولوژی (X-rays) و سی‌تی اسکن (CT scan): برای بررسی ریه‌ها (از نظر ذات‌الریه)، سینوس‌ها یا سایر ارگان‌هایی که ممکن است دچار التهاب یا عفونت مزمن شده باشند.

۵. غربالگری نوزادان و تشخیص پیش از تولد

• غربالگری نوزادان: در برخی موارد، نوزادان بلافاصله پس از تولد برای تشخیص بیماری‌های جدی مانند نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) آزمایش می‌شوند.
• تشخیص پیش از تولد: برای مادرانی که سابقه فرزند مبتلا به نقص ایمنی دارند، آزمایش مایع آمنیوتیک یا سلول‌های جفت می‌تواند وجود اختلال را قبل از تولد تایید کند.

نکته: تشخیص نهایی اغلب نیازمند همکاری تیمی از متخصصان ایمونولوژی، بیماری‌های عفونی و هماتولوژی است.

سخن پایانی

توصیه نهایی ما در این مقاله از مجله سلامت داروخانه آنلاین مثبت سبز این است که با تغذیه سالم، خواب کافی، ورزش منظم و مدیریت استرس، زیربنای دفاعی بدن خود را تقویت کنید. همچنین رعایت بهداشت فردی و انجام واکسیناسیون گامی حیاتی در پیشگیری از نفوذ میکروب‌هاست. در نهایت، در صورت مشاهده علائم مکرر یا غیرمعمول، حتما برای بررسی‌های تخصصی به پزشک مراجعه کنید.