اختلال مانیا یا شیدایی چیست؟

تعریف کلی مانیا به زبان ساده

مانیا (Mania) یا شیدایی، وضعیتی است که در آن فرد برای مدتی مشخص (حداقل یک هفته) دچار تغییرات شدید و غیرطبیعی در خلق‌ و خو، سطح انرژی و فعالیت می‌شود. در این حالت، فرد انرژی بسیار زیادی دارد، به شدت احساس خوشحالی یا سرخوشی می‌کند و یا ممکن است بسیار تحریک‌پذیر و زودرنج شود.

در معتبرترین منبع جهانی برای تعریف اختلالات روان‌پزشکی، یعنی انجمن روان‌پزشکی آمریکا (APA) درباره تعریف رسمی «دوره مانیا» بر اساس کتاب مرجع DSM-5-TR (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی) آمده است:

متن انگلیسی:
A manic episode is a period of at least one week when a person is extremely high-spirited or irritable most of the day for most days, has more energy than usual and experiences at least three of the following changes in behavior: Decreased need for sleep, faster speech, racing thoughts, distractibility, increased activity, or risky behavior.

ترجمه فارسی:
یک دوره مانیا (شیدایی)، دوره‌ای حداقل به مدت یک هفته است که در آن فرد در بیشتر ساعات روز و در بیشتر روزها، به‌شدت پرانرژی (خوش‌خلق) یا تحریک‌پذیر است، انرژی بیش از حد معمول دارد و حداقل سه مورد از تغییرات رفتاری زیر را تجربه می‌کند: کاهش نیاز به خواب، صحبت کردن سریع‌تر، پرش افکار، حواس‌پرتی، افزایش فعالیت یا رفتارهای پرخطر.

تفاوت مانیا با خوشحالی معمولی چیست؟

مانیا صرفا یک خوشحالی ساده یا داشتن انرژی زیاد نیست؛ تفاوت‌های کلیدی آن با خوشحالی معمولی شامل موارد زیر است:

تغییر محسوس از خودِ همیشگی: مانیا یک تغییر شدید نسبت به رفتار همیشگی فرد است که برای اطرافیان کاملا قابل تشخیص و عجیب به نظر می‌رسد.

اختلال در عملکرد: برخلاف خوشحالی معمولی که بسیاری از افراد برای به‌دست آوردن آن به مصرف داروهای گیاهی ضد افسردگی و شادی‌آور روی می‌آورند، مانیا عملکرد شغلی، تحصیلی یا اجتماعی فرد را به شدت مختل می‌کند و حتی ممکن است منجر به بستری شدن در بیمارستان شود.

شدت و افراط: در مانیا، خوشحالی یا هیجان به قدری از حد گذشته است که فرد ممکن است دست به کارهای غیرمنطقی بزند؛ مثلا بدون داشتن سرمایه یا مهارت، ناگهان تصمیم به راه‌اندازی یک کسب‌وکار بزرگ بگیرد.

علائم روان‌پریشی: در موارد شدید مانیا، فرد ممکن است دچار توهم (دیدن یا شنیدن چیزهای غیرواقعی) یا هذیان (باورهای اشتباه و عجیب، مثل اینکه جاسوس یا مقام دولتی بالارتبه‌ای است) شود که هرگز در خوشحالی معمولی رخ نمی‌دهد.

نشانه‌ها و علائم، مانیا چه شکلی است؟

مانیا (شیدایی) مجموعه‌ای از تغییرات شدید در خلق‌ و خو، رفتار و فرایندهای ذهنی است که حداقل یک هفته (یا هر مدتی اگر منجر به بستری شدن شود) ادامه می‌یابد و عملکرد عادی فرد را به شدت مختل می‌کند.

در ادامه، جزئیات نشانه‌ها و علائم مانیا را در چهار دسته‌بندی بررسی می‌کنیم:

• تغییرات خلقی: احساس سرخوشی مفرط،تحریک‌پذیری شدید یا بی‌ثباتی خلقی.
• تغییرات رفتاری: پرحرفی شدید، افزایش انرژی، کاهش نیاز به خواب.
• تغییرات ذهنی: پرش افکار، اعتمادبه‌نفس کاذب یا خودبزرگ‌بینی.
• تصمیمات تکانشی: ولخرجی‌های بی‌رویه، رفتارهای پرخطر جنسی یا سرمایه‌گذاری‌های نسنجیده.

علائم روان‌پریشی (در موارد شدید)

در مانیا (برخلاف هیپومانیا)، ممکن است علائم روان‌پریشی نیز ظاهر شود که شامل موارد زیر است:

• هذیان: باورهای اشتباه و غیرمنطقی (مثلا اینکه فرد جاسوس دولت است یا تحت تعقیب باندهای تبهکار قرار دارد)
• توهم: دیدن یا شنیدن چیزهایی که واقعیت ندارند.

جایگاه مانیا در طیف اختلال دوقطبی (Bipolar Disorder)

مانیا به عنوان رکن اصلی و تعیین‌کننده اختلال دوقطبی نوع یک (Bipolar I Disorder) شناخته می‌شود.

تشخیص دوقطبی نوع یک: برای تشخیص این اختلال روانی، وقوع حداقل یک دوره مانیا در طول زندگی فرد کافی است. اگرچه اکثر بیماران دوره‌های افسردگی را نیز تجربه می‌کنند، اما وجود مانیا به تنهایی برای تشخیص دوقطبی نوع یک کفایت می‌کند.

باید توجه کرد که افسردگی در اختلال دوقطبی، با آنکه علائمی کاملا مشابه با افسردگی ماژور (تک‌قطبی) دارد، اما درمان آن به‌طور کلی متفاوت است؛ چرا که مصرف تنهایی داروهای ضدافسردگی در این بیماران می‌تواند باعث تحریک و بروز ناگهانی علائم مانیا شود.

تفاوت با هیپومانیا: در طیف دوقطبی، حالتی خفیف‌تر از مانیا به نام هیپومانیا (Hypomania) وجود دارد. هیپومانیا کوتاه‌تر است (حداقل ۴ روز)، باعث اختلال شدید در زندگی نمی‌شود و علائم روان‌پریشی ندارد. هیپومانیا مشخصه اصلی اختلال دوقطبی نوع دو و اختلال خلق ادواری (Cyclothymia) است.

به طور خلاصه، مانیا در طیف دوقطبی مانند بالاترین نقطه در نوسانات خلقی عمل می‌کند که فرد را از حالت تعادل خارج کرده و به سمت رفتارهای افراطی سوق می‌دهد.

چرا فرد دچار مانیا می‌شود؟ (علل و عوامل)

دانشمندان هنوز به طور قطع علت دقیق مانیا را نمی‌دانند، اما معتقدند ترکیبی از عوامل مختلف در بروز آن نقش دارند:

نقش ژنتیک و وراثت: شواهد قوی نشان‌دهنده یک مولفه ژنتیکی در این اختلال است. حدود دو-سوم بیماران دوقطبی حداقل یک خویشاوند نزدیک مبتلا به این بیماری یا افسردگی اساسی دارند. همچنین مطالعات بر روی دوقلوهای همسان نشان داده است که اگر یکی از قل‌ها مبتلا باشد، احتمال ابتلای دیگری تا ۸۰ درصد افزایش می‌یابد.

برای درک علل و عوامل بروز مانیا بسیار مورد استناد قرار می‌گیرد، در سایت مایو کلینیک (Mayo Clinic) است که یکی از معتبرترین مراکز تحقیقات پزشکی در جهان محسوب می‌شود، آمده است:

متن انگلیسی:

While the exact cause of bipolar disorder is unknown, several factors may be involved, such as: Biological differences (physical changes in the brain) and Genetics (bipolar disorder is more common in people who have a first-degree relative with the condition). Factors that may increase the risk of developing bipolar disorder or act as a trigger for the first episode include: Periods of high stress, drug or alcohol misuse, and major life changes.

ترجمه فارسی:

در حالی که علت دقیق اختلال دوقطبی ناشناخته است، چندین عامل ممکن است در آن نقش داشته باشند، از جمله: تفاوت‌های بیولوژیکی (تغییرات فیزیکی در مغز) و ژنتیک (اختلال دوقطبی در افرادی که یک بسته‌ی درجه‌اول مبتلا به این بیماری دارند، شایع‌تر است). عواملی که ممکن است خطر ابتلا به اختلال دوقطبی را افزایش دهند یا به عنوان محرکی برای اولین دوره عمل کنند عبارتند از: دوره‌های استرس شدید، سوءمصرف مواد مخدر یا الکل، و تغییرات عمده در زندگی.

تغییرات در مغز (ساختار و شیمی): مطالعات نشان‌دهنده وجود ناهنجاری‌هایی در مناطق خاصی از مغز مانند آمیگدال (که بیش‌فعال می‌شود) و قشر پیش‌پیشانی (که کم‌فعال می‌شود) است. این عدم تعادل باعث می‌شود احساسات فرد تشدید شده و کنترل منطقی بر رفتارها کاهش یابد.

محرک‌های محیطی و سبک زندگی:

• استرس: رویدادهای استرس‌زای زندگی و عوامل روانی-اجتماعی می‌توانند باعث شروع یا تکرار دوره‌های مانیا شوند.
• تغییرات خواب: کم‌خوابی یا تغییر در الگوی خواب از محرک‌های اصلی بروز اپیزودها هستند. برای درمان کم‌خوابی انواع قرص خواب بدون عوارض در داروخانه‌ها موجود است.
• سوءمصرف مواد: مصرف الکل یا مواد مخدر (مانند کوکائین و آمفتامین‌ها) می‌تواند باعث تحریک یا تشدید مانیا شود.
• تغییرات بزرگ در زندگی: مواردی مانند ازدواج، طلاق، مرگ عزیزان یا از دست دادن شغل.

انواع مانیا و حالات مشابه

در طیف اختلالات خلقی، مانیا یا شیدایی تنها به یک شکل ظاهر نمی‌شود، بلکه حالات مشابه و شدتی متفاوت دارد. بررسی دقیق انواع مانیا و حالات مرتبط با آن به شرح زیر است:

1. هیپومانیا (خفیف‌شیدایی)

هیپومانیا نسخه‌ای خفیف‌تر از مانیا است که اگرچه علائم مشابهی دارد، اما از نظر شدت و پیامدها با مانیای شدید متفاوت است.

• مدت زمان: دوره هیپومانیا حداقل ۴ روز متوالی طول می‌کشد، در حالی که مانیای واقعی حداقل یک هفته تداوم دارد.
• شدت عملکرد: مهم‌ترین تفاوت در این است که هیپومانیا باعث اختلال شدید در عملکرد شغلی، تحصیلی یا اجتماعی نمی‌شود. در مقابل، مانیا زندگی روزمره فرد را به شدت مختل می‌کند.
• بستری شدن: هیپومانیا به ندرت منجر به بستری شدن در بیمارستان می‌شود. اگر شدت علائم به قدری باشد که فرد نیاز به بستری پیدا کند، آن دوره به طور خودکار مانیا محسوب می‌شود، حتی اگر کمتر از یک هفته طول کشیده باشد.
• سایکوز: در هیپومانیا هرگز علائم روان‌پریشی (مانند توهم و هذیان) دیده نمی‌شود.
• جایگاه در تشخیص: هیپومانیا مشخصه اصلی اختلال دوقطبی نوع دو و اختلال خلق ادواری (سیکلوتایمیا) است.

2. اپیزودهای مختلط (Mixed Episodes)

حالات مختلط زمانی رخ می‌دهند که علائم مانیا و افسردگی به طور همزمان یا در توالی بسیار سریع ظاهر شوند. در این وضعیت، فرد ممکن است ترکیبی از موارد زیر را تجربه کند:

• انرژی بالا و خلق پایین: فرد انرژی و سرعت افکار مانیایی را دارد، اما همزمان احساس غم، ناامیدی و گیجی مفرط می‌کند.
• بی‌قراری و آشفتگی: این حالات اغلب با تحریک‌پذیری شدید و اضطراب همراه است و فرد احساس می‌کند در وضعیت گیج‌کننده و بی‌قراری روانی و حرکتی شدید قرار دارد.
• خطر بالا: به دلیل وجود انرژی زیاد در کنار افکار منفی، این اپیزودها می‌توانند خطرناک باشند و تشخیص آن‌ها برای روان‌پزشکان در اولویت است.

3. سایکوز در مانیا

در موارد شدید مانیا، فرد ممکن است ارتباط خود را با واقعیت از دست بدهد که به آن سایکوز می‌گویند. این وضعیت شامل دو نشانه اصلی است:

• هذیان (Delusions): باورهای اشتباهی که با منطق قابل تغییر نیستند. شایع‌ترین آن‌ها هذیان‌های قدرت (مثل باور به اینکه فرد جاسوس دوجانبه، مامور مخفی دولت یا دارای قدرت‌های مافوق طبیعی است) و هذیان‌های گزند و آسیب (پارانویا؛ مثل ترس از اینکه باندهای تبهکار یا آژانس‌های دولتی در حال تعقیب او هستند) هستند.
• توهم (Hallucinations): تجربه حسی چیزهایی که وجود ندارند؛ مانند شنیدن صداهایی که دیگران نمی‌شنوند یا دیدن تصاویری که واقعی نیستند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

تشخیص زودهنگام می‌تواند از پیامدهای مخرب مانیا جلوگیری کند. در موارد زیر مراجعه به متخصص ضروری است:

• زمانی که تغییرات رفتاری شدید در مدتی کوتاه (حداقل یک هفته) مشاهده شود که با خودِ همیشگی فرد متفاوت است.
• اگر فرد به دلیل انرژی زیاد دست به کارهای خطرناک می‌زند.
• در صورت بروز علائم روان‌پریشی.
• اگر فرد دچار افکار آسیب به خود یا دیگران شده است.
• زمانی که علائم باعث مختل شدن عملکرد در محل کار، مدرسه یا روابط اجتماعی شده باشد.

تفاوت مانیا با اختلالات دیگر (مانند بیش‌فعالی یا اثرات داروها).

پزشکان مانیا را از سایر شرایطی که علائم مشابه دارند متمایز می‌دانند:

• اثرات داروها و مواد: مصرف محرک‌هایی مثل کافئین زیاد، کوکائین، آمفتامین‌ها (شیشه)، استروئیدها (کورتون) و حتی برخی داروهای ضدافسردگی می‌تواند حالتی شبیه به مانیا ایجاد کند.
• بیماری‌های جسمی: مشکلاتی نظیر پرکاری تیروئید، تومورهای مغزی، سکته مغزی، زوال عقل (دمانس) و لوپوس ممکن است علائم مانیا را تقلید کنند.
• بیش‌فعالی و سایر اختلالات روانی: تفاوت اصلی مانیا با شرایطی مثل بیش فعالی در این است که مانیا یک تغییر ناگهانی و دوره‌ای از رفتار همیشگی فرد است. اگر فردی همیشه پرحرف است یا همیشه کم می‌خوابد، لزوما دچار مانیا نیست؛ مانیا یک «اپیزود» یا دوره مشخص است که فرد را از حالت عادی خارج می‌کند. اختلالات شخصیتی (مثل مرزی یا نمایشی) نیز می‌توانند نوسانات خلقی مشابهی داشته باشند.

روش‌های درمان و مدیریت بیماری مانیا

درمان و مدیریت مانیا ترکیبی از رویکردهای پزشکی، روان‌شناختی و اصلاح سبک زندگی است. هدف از درمان، نه تنها کنترل دوره حاد مانیا، بلکه پیشگیری از بازگشت دوره‌های بعدی و تثبیت وضعیت فرد در بلندمدت است.

در ادامه، جزئیات روش‌های مدیریت این وضعیت ارائه شده است:

1. دارودرمانی

برای مدیریت مانیا، پزشکان معمولا از دو دسته اصلی دارو استفاده می‌کنند که هم برای تسکین علائم حاد و هم برای درمان نگهدارنده (پیشگیری) کاربرد دارند:

داروهای تثبیت‌کننده‌های خلق (Mood Stabilizers):

این داروها به تعادل نوسانات خلقی کمک می‌کنند. نمونه‌های اصلی آن عبارتند از:

• لیتیوم (Lithium): یکی از قدیمی‌ترین و موثرترین داروها برای تثبیت خلق
• والپروات (Valproate): برای کنترل نوسانات شدید (البته برای زنان باردار به دلیل خطر نقص مادرزادی توصیه نمی‌شود)
• کاربامازپین (Carbamazepine): از دیگر داروهای ضد صرع که به عنوان تثبیت‌کننده خلق عمل می‌کند

داروهای آنتی‌سایکوتیک (ضد روان‌پریشی):

این داروها، به‌ویژه نسل دوم (آتیپیک)، در درمان مانیای حاد بسیار موثر هستند. نمونه‌هایی مانند ریسپریدون، الانزاپین، کوئتیاپین و آری‌پیپرازول برای کنترل سریع علائم تجویز می‌شوند.

در موارد شدید یا مانیای مقاوم به درمان، ممکن است از الکتروشوک‌درمانی (ECT) استفاده شود.

2. روان‌درمانی

روان‌درمانی به فرد کمک می‌کند تا با پیامدهای بیماری کنار بیاید و مهارت‌های مقابله‌ای را بیاموزد:

• درمان شناختی-رفتاری (CBT): این روش به فرد کمک می‌کند تا برداشت‌های نادرست خود از خویشتن و جهان را شناسایی کرده و تغییر دهد؛ همچنین در شناسایی عوامل محرک مانیا بسیار مفید است.
• خانواده‌درمانی: آموزش خانواده بسیار حیاتی است تا آن‌ها رفتار بیمار را درک کنند، علائم هشداردهنده اولیه را بشناسند و بدانند چگونه در زمان بحران حمایت لازم را ارائه دهند.
• آموزش روانی (Psychoeducation): ابزاری قدرتمند برای بیمار و خانواده است تا با ماهیت دوره‌ای بیماری آشنا شده و از بازگشت اپیزودها جلوگیری کنند.

3. سبک زندگی: اهمیت روتین خواب و پرهیز از محرک‌ها

تغییر در عادات روزانه می‌تواند تاثیر چشمگیری در کاهش تکرار دوره‌های مانیا داشته باشد:

روتین منظم خواب: خواب یکی از مهم‌ترین فاکتورها است. فرد باید حتی اگر احساس بی‌خوابی نمی‌کند، در ساعت مشخصی به رختخواب برود. کم‌خوابی خود از محرک‌های اصلی شروع مانیا است. برای کمک به روند خواب نیز می‌توان با نظارت پزشک از قرص ملاتونین استفاده کرد.

پرهیز از محرک‌ها و مواد:

• دوری از محیط‌های بیش از حد تحریک‌کننده مانند مکان‌های شلوغ، پرسروصدا یا با نورهای تند.
• اجتناب جدی از الکل و مواد مخدر مانند حشیش یا کوکائین که می‌توانند اپیزودهای مانیا را شعله‌ور کنند.

ثبات در برنامه روزانه: داشتن زمان‌بندی مشخص برای وعده‌های غذایی، مصرف داروها مانند قرص اعصاب و ورزش به حفظ تعادل بدن کمک می‌کند. اگر می‌خواهید بدانید که کدام ویتامین باعث ارامش اعصاب می‌شود؟ باید بدانید که مصرف ویتامین‌های گروه B، ویتامین D و ماده معدنی منیزیم در رژیم غذایی یا در صورت نیاز به صورت مکمل تاثیر بسیار زیادی بر خلق‌وخو دارد.

به تاخیر انداختن تصمیمات بزرگ: در زمان شروع علائم، فرد باید از خریدهای بزرگ یا تصمیمات شغلی و زندگی مهم خودداری کند.

نحوه برخورد با فرد در وضعیت مانیا

برخورد با فردی که در دوره مانیا (شیدایی) قرار دارد، به دلیل ویژگی‌هایی مانند «فقدان بینش» (Poor Insight)، یعنی عدم درک فرد از اینکه رفتارش غیرطبیعی است، می‌تواند برای خانواده و اطرافیان بسیار چالش‌برانگیز باشد. در ادامه، راهکارهای علمی و عملی برای مدیریت این شرایط و تشویق فرد به درمان ارائه می‌شود:

توصیه‌هایی برای خانواده و دوستان

• محیط را آرام نگه دارید: از آنجایی که موقعیت‌های پرتنش، شلوغ و پرسروصدا می‌توانند محرک شیدایی باشند، فرد را به حضور در محیط‌های آرام و کم‌تحریک تشویق کنید.
• پرهیز از بحث‌های بیهوده: افرادی که در دوره مانیا هستند، به دلیل هذیان‌های بزرگ‌منشی یا توهم، به ندرت به دیدگاه‌های دیگران درباره وضعیت خود پاسخ مثبت می‌دهند. بحث کردن درباره غیرواقعی بودن افکار آن‌ها معمولاً نتیجه‌ای جز ایجاد تنش ندارد.
• کمک به حفظ روتین‌ها: فرد را تشویق کنید تا حتی اگر احساس نیاز نمی‌کند، در ساعت مشخصی به رختخواب برود و وعده‌های غذایی خود را به موقع میل کند.
• محافظت از دارایی‌ها و اعتبار فرد: در این دوره فرد ممکن است دست به ولخرجی‌های بی‌رویه یا تصمیمات شغلی نسنجیده بزند. در صورت امکان، با هماهنگی قبلی (در زمان سلامت فرد)، مدیریت امور مالی را در این دوره‌ها بر عهده بگیرید و او را از گرفتن تصمیمات بزرگ منصرف کنید.
• شناسایی محرک‌ها با کمک هم: خانواده‌ها به عنوان ناظر بیرونی، بهتر از خود فرد می‌توانند محرک‌ها مانند کم‌خوابی یا استرس را شناسایی کنند. برای کاهش استرس می‌توان تحت نظر پزشک از انواع قرص کاهش استرس استفاده کرد.

چگونه بدون ایجاد تنش، فرد را به درمان تشویق کنیم؟

• بر روی علائم ملموس تمرکز کنید: به جای اینکه مستقیما به او بگویید تو دچار مانیا شده‌ای (که ممکن است جبهه‌گیری ایجاد کند)، بر روی علائمی که خود فرد ممکن است متوجه آن‌ها باشد تمرکز کنید؛ مثلا بپرسید: «متوجه شدم چند شبه که خوب نخوابیدی، شاید بهتر باشه با دکترت صحبت کنی تا بدنت استراحت کنه؟».
• گفت‌وگوی صادقانه در زمان آرامش: بهترین زمان برای توافق بر سر نحوه کمک، زمانی است که فرد در دوره پایدار (Remission) قرار دارد. در این زمان بپرسید که چه نوع یادآوری‌هایی مثلا برای مصرف دارو را می‌پسندد و چه رفتارهایی از سوی شما را «دخالت» تلقی می‌کند.
• استفاده از آموزش‌های تخصصی (Psychoeducation): شرکت در جلسات آموزش روانی به خانواده‌ها کمک می‌کند تا متوجه شوند رفتارهای پرخاشگرانه یا عجیب فرد، ناشی از بیماری است و نه شخصیت او؛ این درک باعث کاهش تنش در روابط می‌شود.
• بررسی گزینه‌های درمانی ایمن: اگر فرد رفتارهای پرخطر جنسی، ولخرجی شدید یا رفتارهای تهاجمی نشان می‌دهد، ممکن است نیاز به مداخله فوری پزشکی یا حتی بستری شدن برای جلوگیری از آسیب به خود یا دیگران باشد.

سخن پایانی

در پایان این مقاله از مجله سلامت داروخانه آنلاین مثبت سبز خاطرنشان می‌کنیم، مدیریت موثر اختلال مانیا نیازمند ترکیبی از داروهای تثبیت‌کننده خلق، روان‌درمانی و حفظ روتین‌های منظم برای کنترل علائم و پیشگیری از بازگشت اپیزودهاست. برای این منظور حتما از راهنمایی‌های یک مشاور و روان‌پزشک مجرب کمک بگیرید.