دکتر زهرا بهروزآذر، معاون زنان و خانواده ریاستجمهوری ایران، در خطبههایی که به مناسبت امضای تفاهمنامه با سازمان بهزیستی ایران ارائه داد، به تحلیل چالشهای زندگی خانوادگی مردم این کشور پرداخت و به تبیین راهکارهای حل این چالشها اقدام کرد. در این مطلب تلاش شده است این سخنان با اضافه کردن تحلیلها، نگاهی عمیقتر و زمینه تاریخی و فرهنگی اضافه شود.
در قانون اساسی ایران دو اصل مهم و مترقی وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. یکی اصل دهم قانون اساسی که خانواده را بنیادینترین نهاد اجتماعی میداند و بر این اساس تصریح میکند تمام برنامهریزیها و سیاستگذاریهای کشور باید به نحوی باشد که هم تشکیل خانواده تسهیل شود و هم مسیرهای تعالی خانواده فراهم شود. اصل دیگر، اصل بیستویکم قانون اساسی است که بهصورت خاص بر مسائل زنان تمرکز دارد. این اصل به زنان سرپرست خانوار اشاره دارد اما در این چارچوب، روندهایی از چالشها و نیازهای زندگی خانوادگی وجود دارد.
بر اساس گزارشی که اخیراً در یک همایش با حضور نمایندگان ۱۳۰ کشور در قطر ارائه شد، چهار ابرچالش جهانی حوزه خانواده را تحتتأثیر قرار داده است. یکی از این چالشها، مسئله جمعیت است که کشور ما نیز با کاهش نگرانکنندهای در این حوزه مواجه شده است. دوم، موضوع مهاجرت و شهرنشینی است که در ایران باعث کاهش جمعیت روستایی از ۵۰ درصد به حدود ۳۰ درصد شده و پیامدهایی همچون تهدید امنیت غذایی، تضعیف میراث فرهنگی و آسیب به صنایع دستی دارد. سوم، چالش سوم تغییرات اقلیمی است که کشور ما را با مسائلی نظیر خشکسالی، کمبود آب و ناترازیهای گسترده مواجه کرده است. این تغییرات حتی در شکلگیری موجهای مهاجرت داخلی نیز نقش دارند. چالش چهارم نیز تحولات فناوری است که گرچه موجب ارتقای کیفیت زندگی شده اما فاصله میان اعضای خانواده را افزایش داده و حتی در برخی کشورها به تضعیف زبان مادری منجر شده است.
با توجه به پیشرفتهای فناوری، مفاهیمی چون محبت، وفاداری و تعهد که ستونهای اصلی بنیان خانوادهاند، نه در هوش مصنوعی یافت میشوند و نه در محتوای فضای مجازی. خانواده همچنان تنها مرجع آموزش این ارزشهای انسانی به فرزندان و شهروندان است.
تحولات بنیادینی که در ساختار خانواده ایرانی رخ داده، نیازمند بازتعریف فرزندپروری است. زمانی خانوادهها به شکل گستردهتر و همدلانهتری در کنار یکدیگر زندگی میکردند و زوجهای جوان بهراحتی از حمایت والدین خود برخوردار بودند الگویی مشترک در نقشها و مسئولیتها میان اعضای خانواده وجود داشت اما امروز شرایط بهکلی تغییر کرده است. در چنین شرایطی نیاز والدین به ایجاد فضاهای حمایتی مانند مهدکودکها برای نگهداری از کودکان در کنار ایفای نقشهای اجتماعی و شغلیشان، افزایش یافته است. از سوی دیگر، باید به والدین آموزش دهیم که چگونه با فرزندانی که در عصر هوش مصنوعی رشد میکنند، گفتوگو و ارتباط مؤثر برقرار کنند.
معاون زنان و خانواده ریاستجمهوری همچنین به وضعیت نگرانکننده خشونتهای خانگی اشاره کرد و گفت: متأسفانه همچنان شاهد آمار بالای همسرآزاری هستیم. دادهها نشان میدهند میزان خشونت علیه زنان ۳۰ برابر مردان است. تأسفبارتر آنکه این اطلاعات همچنان محرمانه باقی ماندهاند و همین پنهانکاری سبب شده وقتی درباره لایحه خشونت علیه زنان در مجلس صحبت میکنیم، برخی نمایندگان آن را انکار کنند و بپرسند: «اصلاً کجا خشونتی وجود دارد؟ اگر هم هست، مساوی است.» در حالی که واقعیت و آمار چیز دیگری میگوید.
معاون زنان و خانواده ریاستجمهوری در ادامه به نقش حیاتی سازمان بهزیستی اشاره کرد و گفت: هیچ نهادی بهاندازه بهزیستی نمیتواند این واقعیتها را آشکار کند و برای پیشگیری از خشونت، آگاهیبخشی را در دستور کار قرار دهد. به نظر میرسد برای کنارهگیری از این چرخه خشونت، شناخت انتقال از والدین به فرزندان، آموزشیllum Points مهم است که اگر در سنین اولیه به فرزند آموزش داده شود، سزاوار تکرار این آموزشها میتواند مفید باشد.
اما در درک رابطه بین محیط خانواده و خشونت خانگی یا دیگر انواع خشونت، در خصوص اینکه خشونت یک چرخه است، شکاف در بین شهروندان وجود دارد. اگر کودکان از سنین پایین بیاموزند که نظر خود را بیان کنند به نظر دیگران احترام بگذارند و تفاوتها را بپذیرند، احتمال ورودشان به این چرخه در بزرگسالی کاهش مییابد. ولی آیا خانوادهها در حال گذاشتن پایگاه خوبی برای این کودک هستند؟ قطعاً نه.
معاون زنان و خانواده ریاستجمهوری به نقشخدمترسانیکنندگان اشاره کرد و گفت: افرادی که در موقعیتهای حساس خدمترسانی مانند پزشکان، پرستاران، رانندگان و… قرار میگیرند، باید ارزیابی سلامت روان داشته باشند. اگر سلامت روان بهدرستی سنجیده شود، میتوان آسیبهای جدی به جامعه را کاهش داد. این موضوع باید در قالب سیاستهای کلان مورد توجه قرار گیرد.
برای پیشگیری از خشونت، همچنین باید به سازمانهای دولتی و مراکز آموزشی و تفریحی و کمیتههای متولی خانواده نزدیک شد و شتاب بیشتری در بحث آموزش مسائل مختلف خانوادگی بدانها بدهد.
مجبور میشویم به خاموشی آمدن پیشرفتهای شیرین عملکرد موجود و سنگینی بر نفسها و دلهای ما و پرتاب آنها به کام تلخ خشونت و سرپیچی نپرستی دستگاه معیشت و رعایت قواعد انستیتوی مجریه با مسئولیت سیاسی از اختیارات عمل نگهداری نظام مانند خس و خاشاک و ارتکاب بیشتر خشونت ها علیه و فقدان یک جمهور شادره بگذریم